راهبرد تشکیل شرکت تعاونی فراگیر و رانندگان تاکسیهای اینترنتی محمد نیک عهد- کارشناس تعاون هفته تعاون، که امسال از ۱۳ تا ۱۹ شهریورماه با رویکرد «تقسیم کار پهنه ای» و شعار «تعاون، تبلور مشارکت مردمی» نامگذاری شده، فرصتی مغتنم برای بازنگری در ساختارهای اقتصادی و معیشتی است. در شرایطی که تورم افسارگسیخته، هزینههای […]
راهبرد تشکیل شرکت تعاونی فراگیر و رانندگان تاکسیهای اینترنتی
محمد نیک عهد- کارشناس تعاون
هفته تعاون، که امسال از ۱۳ تا ۱۹ شهریورماه با رویکرد «تقسیم کار پهنه ای» و شعار «تعاون، تبلور مشارکت مردمی» نامگذاری شده، فرصتی مغتنم برای بازنگری در ساختارهای اقتصادی و معیشتی است. در شرایطی که تورم افسارگسیخته، هزینههای سربار و کمیسیونهای رو به رشد، سود واقعی رانندگان تاکسیهای اینترنتی را میبلعد، آیا وقت آن نرسیده که خود رانندگان، با الهام از فرهنگ تعاون، سکان هدایت این کسبوکار را به دست گیرند؟ تشکیل یک شرکت تعاونی فراگیر، نه یک رؤیا، بلکه یک ضرورت و راهکاری عملی برای برونرفت از این وضعیت ناعادلانه است. در ادامه، ابعاد این راهکار بررسی میشود.
۱. واکاوی وضع موجود: سود کجا میرود؟
در مدل فعلی، شرکتهای متولی تاکسی های اینترنتی صرفاً نقش واسط را ایفا میکنند، اما سهمشان از درآمد راننده روزبهروز بیشتر میشود. این شرکتها با دریافت کمیسیونی بین ۱۸ تا ۲۳ درصد از هر سفر و درآمدی تضمینشده و نجومی کسب میکنند. در مقابل، راننده با هزینههای سرسامآور سوخت، استهلاک خودرو، تعمیرات و بیمه دستوپنجه نرم میکند.
تبلیغات شرکتها از درآمد ماهانه ۴۱ تا ۶۵ میلیون تومانی، رقمی فریبنده است؛ چراکه این مبلغ ناخالص بوده و پس از کسر هزینهها، سود خالص راننده به مراتب کمتر میشود. در این میان، راننده نه از امنیت شغلی برخوردار است و نه از بیمه و حمایت اجتماعی. سود واقعی حاصل از زحمت رانندگان، در جیب شرکتهای واسط جای میگیرد.
۲. راهکار تعاونی: الگویی برای عدالت و کارآمدی
در مقابل این نابرابری، شرکت تعاونی به عنوان یک الگوی اقتصادی-اجتماعی، راهکاری بنیادین ارائه میدهد. در این مدل، راننده دیگر یک «کارگر» یا پیمانکار ضعیف نیست، بلکه همزمان «کارمند» و «مالک» است. هدف، «سود حداکثری برای یک نفر» نیست، بلکه «رفاه حداکثری برای اعضا» است. این مدل در سطح جهانی نیز مورد توجه قرار گرفته است. برای نمونه، پلتفرم هندی «Bharat Taxi» با الگوی تعاونی و کمیسیون صفر، درآمد شفاف و عادلانهای را برای رانندگان خود فراهم کرده است. در نیویورک و کلرادو نیز تعاونیهای رانندگان با موفقیت در حال فعالیت هستند. این تعاونیها نشان دادهاند که حذف واسطهها و مالکیت جمعی، نه تنها ممکن، بلکه سودآور و پایدار است.
۳. مزایای کلیدی شرکت تعاونی فراگیر رانندگان
تشکیل چنین تعاونیای برای رانندگان تاکسیهای اینترنتی مزایای متعددی به همراه خواهد داشت:
- درآمد منصفانه و شفاف: حذف کمیسیونهای سنگین و بازگشت کامل سود به جیب رانندهعضو.
- دموکراتیزه کردن اقتصاد: مشارکت رانندگان در تصمیمگیریها و تعیین خطمشیهای پلتفرم.
- تأمین اجتماعی و رفاه: امکان ارائه بیمه پایه و تکمیلی، بیمه بیکاری و سایر مزایای رفاهی برای اعضا.
- ثبات و پایداری شغلی: کاهش دغدغههای ناشی از نوسانات قیمت و سیاستگذاریهای یکجانبه پلتفرمها.
- افزایش بهرهوری: وقتی راننده احساس مالکیت کند، تعهد و انگیزه بیشتری برای ارائه خدمات بهتر خواهد داشت.
۴. توزیع عادلانه سود بر اساس میزان کارکرد (نوآوری کلیدی)
یکی از مهمترین وجوه تمایز این تعاونی با شرکتهای سنتی، سیستم پاداش بر اساس عملکرد است. در مدل تعاونی، سود خالص حاصل از فعالیت تعاونی (پس از کسر هزینههای جاری، نگهداری سکو و ذخایر قانونی) در پایان هر دوره مالی، متناسب با میزان کارکرد هر راننده میان اعضا تقسیم میشود.
میزان کارکرد میتواند بر اساس شاخصهای عینی و قابل اندازهگیری تعریف شود، از جمله:
- تعداد سفرهای انجامشده
- مسافت کل طیشده (کیلومتر)
- ساعات فعالیت فعال (آنلاین بودن)
- امتیاز کیفیت خدمات (رضایت مسافران)
برای مثال، رانندهای که ماهانه ۱۰۰۰ سفر موفق داشته باشد، سهم بیشتری از سود پایان سال نسبت به رانندهای با ۵۰۰ سفر دریافت خواهد کرد. این مکانیزم، عدالت را با انگیزه پیوند میزند و تضمین میکند که هر راننده به اندازه زحمت و سرمایهای که میگذارد، از برکت تعاونی بهرهمند شود. این سیستم، نه تنها یک پاداش مالی است، بلکه حس تعلق و رقابت سالم را نیز میان رانندگان تقویت میکند و به ارتقای سطح خدمات میانجامد.
۵. گامهای عملی برای تحقق
برای عملیاتی شدن این ایده، گامهای زیر ضروری است:
- تشکیل هسته اولیه: گردهمآیی گروهی از رانندگان پیشرو و علاقهمند در شهرهای مختلف.
- ثبت قانونی: طی کردن مراحل قانونی برای ثبت شرکت تعاونی مطابق با قانون شرکتهای تعاونی مصوب ۱۳۵۰. حداقل سرمایهگذاری اولیه توسط خود اعضا تأمین میشود و نیازی به سرمایهگذار خارجی نیست.
- طراحی اپلیکیشن اختصاصی: توسعه یا سفارشسازی یک پلتفرم نرمافزاری که متعلق به خود تعاونی باشد.
- جذب اعضا: دعوت از سایر رانندگان برای پیوستن به تعاونی و گسترش تدریجی آن در سطح کشور. تجربه نشان داده که اعتماد مردم به مدلهای مشارکتی بالا است.
- ارتباط با نهادهای حاکمیتی: استفاده از ظرفیت هفته تعاون و تعامل با وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی برای دریافت حمایتهای قانونی و تسهیلاتی.
هفته تعاون، یادآور این حقیقت است که «همبستگی» و «مشارکت» کلیدواژههای عبور از بحرانهای اقتصادی هستند. مدل فعلی تاکسیهای اینترنتی، هرچند نوآورانه، اما ناعادلانه است و سود آن نصیب سرمایهگذاران اندکی میشود که هیچگاه پشت فرمان ننشستهاند. تشکیل یک شرکت تعاونی فراگیر، راهی است برای بازپسگیری عادلانهی ارزشآفرینی توسط خود رانندگان.
اما قلب تپنده این جنبش، توزیع سود بر اساس کارکرد است. این ویژگی، تعاونی را از یک نهاد صرفاً حمایتی به یک سیستم پویا و عملکردمحور تبدیل میکند که در آن هر راننده میداند هر چه بیشتر و بهتر کار کند، سهم بیشتری از سود خواهد برد. این حرکت، نه فقط یک اقدام صنفی، بلکه یک جنبش اقتصادی-اجتماعی مبتنی بر «همیاری» و «خوداتکایی» است؛ حرکتی که میتواند الگویی برای سایر مشاغل پلتفرمی در ایران شود. شاید وقت آن رسیده باشد که رانندگان تاکسی ، با الهام از شعار جهانی «تعاونیها، جهان بهتری میسازند» و شعار ملی «تعاونگران، یاریگران همدیگر»، با اتحاد و تعاون، آیندهای عادلانهتر و پایدارتر برای خود و خانوادهشان بسازند.
